Hồi văn kiêm liên hoàn
Tìm hiểu
雨中山水 Vũ trung sơn thủy - non nước trong mưa, là bài thơ hồi văn và liên hoàn: bắt đầu từ xuất phát điểm nào cũng có thể đọc thành câu, ghép thành bài.
Từ 56 chữ, vua Thiệu Trị đã sắp xếp theo những trật tự về âm vận, niêm luật, đối ngẫu thành một “kiến trúc toán học bằng ngôn từ” cực kỳ công phu, phải giàu năng lực ngôn ngữ mới thực hiện được. Thể thơ này do chính hoàng đế Thiệu Trị sáng tạo.
Hai dòng chữ khảm hai bên tấm gỗ là lời chỉ dẫn cách đọc của chính nhà vua:
Nghĩa là: dùng thể hồi văn kiêm liên hoàn với bốn vần bằng trắc; đọc thành thất ngôn được 64 bài thể 7 chữ 8 câu, đọc thành ngũ ngôn được 64 bài thể 5 chữ 8 câu.
Bài thơ phải được giải mã trên cơ sở xác định rõ bốn vần (bằng trắc tứ vận) là Canh, San, Dạng, Chấn. Nhìn trên vòng chữ, bốn vần nằm đúng bốn đầu của tám nhánh:
Mỗi bài thơ trên trang đều ghi bộ vần của nó ngay dưới bảng thơ.
Từ hình thức và cấu trúc của bài thơ, có thể suy luận thêm về mối liên hệ với Dịch học trong kết cấu:
Bài thơ được vua Thiệu Trị sáng tác vào năm 1845 và in trong sách Ngự chế thi tam tập 御製詩三集, quyển 1, tờ số 30. Cũng khoảng năm 1845, bài thơ được cẩn xà cừ trên điện Long An.
Bản dịch thơ của GS. Nguyễn Tài Cẩn cũng xếp thành vòng như nguyên tác, mỗi câu dịch đứng đúng chỗ câu nguyên văn. Vì thế khi đổi thứ tự các câu để thành bài khác, bản dịch đổi theo mà vẫn thành bài. Chọn một bài thơ ở phần trải nghiệm bên dưới, bản dịch này hiện trong thẻ “Dịch thơ · Nguyễn Tài Cẩn” dưới bảng thơ.
Trải nghiệm
Bản chính
Các bài khác lấy chữ từ bảng này: bài nào dùng chữ nào, chữ đó bay đi.
Bấm “Bài thơ số 1” ở trên để bắt đầu.
Bản dịch thơ của GS. Nguyễn Tài Cẩn, theo tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế
Tổng kết
Bài thơ là một kiểu chơi chữ trí tuệ của hoàng đế Thiệu Trị. Từ 56 chữ, nhà vua đã cho ra đến 64 bài thơ thất ngôn bát cú và 64 bài ngũ ngôn bát cú.
Trong đó có kiểu hồi văn với 32 cặp bài thất ngôn thuận nghịch độc, từ 16 điểm xuất phát đi theo 2 hướng; lại có kiểu liên hoàn vô cùng phức tạp: liên hoàn thẳng, liên hoàn vòng quanh; liên hoàn một chiều, hai chiều; liên hoàn đối xứng, liên hoàn không đối xứng.
Đó là một cách sắp xếp cực kỳ công phu, người thật có tài và vốn chữ nghĩa phong phú mới có thể làm được: một di sản đỉnh cao của nghệ thuật ngôn từ Việt Nam thời trung đại.
